TỪ MỘT CUỘC "HỌP BÁO", NGHĨ VỀ TÂM LƯ QUẦN CHÚNG.

 

                                                                                    Chu Tất Tiến

 

Trong một xứ Tự Do, Dân Chủ, mỗi cuộc bầu cử là một dịp để chiêm nghiệm về tâm lư đám đông (crowd psychology,  social facilitation theory) một cách rơ nét nhất.

 

Những người dân b́nh thường có thể tạo được sức mạnh trực tiếp bằng cách hoạt động theo tính cách tập hợp và đoàn thể cùng một lúc. Lịch sử đă chứng minh những nhóm đông người có thể tạo nên những thảm kịch và thay đổi xă hội trong một phương thức đặc biệt, không thể tiên đoán được  v́ vượt qua mọi thủ tục thông thường và cần thiết. Nhiều triết gia đă đi t́m những lư giải cho tâm lư đám đông, và thấy rằng tâm lư đám đông hoàn toàn khác hẳn tâm lư của từng cá nhân trong đám đông đó.

Carl Jung  đặt tên cho hoạt động đó là "sự tập hợp vô thức " (collective unsconscious).

 

Những  triết gia khác như  Gustave Le Bon, Wilfred Trotter, Gabriel Tarde, Sigmund Freud và Elias Canetti cũng nghiên cứu về vấn đề này rất nhiều. Riêng Le Bon, trong năm 1895, đă viết cuốn "The Crowd: A Study of the Popular Mind" ( Đám đông: Sự nghiên cứu về ư chí của quần chúng) làm kim chỉ nam cho Adolf Hitler, sau này đă viết nên cuốn "Mein Kamf", thúc đẩy dân Đức lao vào cuộc thế chiến điên rồ tiêu hủy trên dưới 50 triệu người.

 

Sigmund Freud lại cho rằng những cá nhân trong đám đông tŕnh diện  tư cách của ḿnh với người lănh tụ xuyên qua cái gọi là "bản ngă lư tưởng" (ideal ego)  của ḿnh. Sau đó, cái "bản ngă lư tưởng" lại biến thành "siêu bản ngă" (super-ego), từ đó hành động sẽ vượt qua mọi giới hạn thông thường để tạo nên những thay đổi khủng khiếp.

 

Trở về với một cuộc họp báo ngoài đường, đầu tháng 6, tại nơi đậu xe của một khu thương mại  nhỏ thuộc thành phố Garden Grove, gần Thủ Đô Tị Nạn, do một ứng cử viên người Mỹ gốc Việt tổ chức (Janet Nguyen), với sự bảo vệ an ninh của vài cảnh sát và sự tham dự của khoảng 30 người, người quan sát sẽ thấy rằng những yếu tính trong tâm lư đám đông đă được các triết gia nghiên cứu trước đây, được thể hiện theo đúng với những ghi điều trong sách Triết học.

 

1-Đám đông dễ bị xúc động (Possibility of being emotional):

 

Khi người tổ chức, bằng giọng giận dữ, và những từ ngữ dễ gây xúc động, chỉ thẳng ngón tay vào một vài nhân vật dân cử đang hiện diện giữa đám đông, gọi họ là "băng đảng", và tố cáo sự liên hệ của họ với một Dân Biểu là người mà diễn giả nói là có những hoạt động có liên hệ đến Cộng Sản, th́ lập tức nhiều tiếng la ó nổi lên. Khoảng hai chục người vỗ tay liên tục. Vài ngón tay chỉ về phía vị dân cử bị tố cáo. Một phụ nữ  gầm lên với những danh từ thô tục, b́nh dân: "Thằng mất dậy! Đồ khốn nạn! Mặt vậy mà coi  được à! Có học mà ngu! Đồ mặt dầy!..." Người phụ nữ luống tuổi đó, y phục b́nh dân, nhưng lời lẽ gay gắt vô cùng, chửi bới một Luật Sư đang giữ chức vụ dân cử, trước đây là người điều hành LAVAS, một chương tŕnh Cứu Người Vượt Biển. Nhân vật ấy cũng là người tranh đấu cho hàng trăm người Việt Nam, đi lao động nước ngoài tại Samoa và bị bắt phải sống đời nô lệ cho các chủ nô vô lương tâm. Với sự tranh đấu ấy, hàng trăm người đă được nhập cảnh Mỹ, thoát cuộc sống khốn khổ của nô lệ. Khi đă bị kích động, th́ người phụ nữ luống tuổi này đă quên hết những công việc thiện nguyện tốt đẹp mà nhân vật kia đă thực hiện trong bao nhiêu năm. Đồng thời với người phụ nữ có giọng điệu căm thù ấy, một phụ nữ khác, đội một cái mũ vải, cũng chỉ tay xỉa xói vào những nhân vật dân cử bị tố cáo kia, như một kẻ thù không đội trời chung vậy. (Cũng có dư luận cho rằng những phụ nữ chửi bới chuyên nghiệp đó đă được thuê bởi nhóm tổ chức để khích động đám đông?)

 

2-Ảnh hưởng dây chuyền (Chain of  influence):

 

Vài người tham dự, lúc chương tŕnh mới bắt đầu, th́ yên lặng, quan sát. Nhưng sau khi bị khích động, cũng đỏ mặt, vỗ tay, gào lên những câu vô nghĩa: "Đuổi chúng nó đi! Đồ mặt trơ trẽn! Đến đây làm cái ǵ?" Ảnh hưởng dây chuyền này kéo dài từng chặp, từng chặp, tùy theo người lèo lái nói về những vấn đề thuộc chủ đề của ban tổ chức đă dự định đưa ra.

 

3-Chấp nhận những hành động vô lư (Easy and Unreasonable acceptance):

 

V́ đă có quan điểm chống Cộng rơ rệt, nên người tham dự dễ bị lôi cuốn theo những lời lẽ tố cáo các nhân vật trong cộng đồng là có liên hệ với Cộng Sản. Những người sôi nổi này không nh́n thấy những vô lư trong luận điệu được đưa ra mà chỉ chú trọng đến "cái mũ" chụp từ trước.

 

a-Chụp mũ khơi khơi (False accusation):

 

Ngoài những vấn đề tố cáo khơi khơi một Dân Biểu có liên hệ với Cộng Sản, một người đàn ông khoảng trên 60, bỗng nhiên chỉ tay vào người viết lúc đó cũng tham dự với tư cách một nhà báo, la lên: "CTT và Phan Nhật Nam là Cộng Sản đây nè!", th́ lập tức có vài tiếng nói phụ họa: "Đâu? Đâu?" Tiếp đó, là những ánh mắt khinh bỉ chiếu tới. Cùng với những lời vu khống vô lư đó, một số câu chửi đổng được bung ra "Trí thức không bằng cục phân!", không cần biết sự chụp mũ đó vô lư đến mức nào, người bị chụp mũ là ai, đă từng sinh hoạt như thế nào. Những lời ồn ào vô lư của đám đông, khởi đi bằng sự chụp mũ, được kéo dài cho đến khi người viết tiến lại người tố cáo, yêu cầu ông ta đưa bằng chứng thân Cộng của người viếtø, th́ nguời đàn ông kia vùng vằng bỏ đi, sau khi vung tay: "Không nói chuyện với người thiên tả!" Khi một luật sư người Mỹ hỏi người viết về vị Luật Sư bị tố khổ kia, người viết trả lời: "Ông ta là trưởng nhóm Lavas, chuyên giúp thuyền nhân - boat people", một phụ nữ đứng bên cạnh lắng nghe, thấy chữ đó, th́ lẩm bẩm: "Boat people cái quái ǵ! Chỉ làm tiền chính phủ!"

 

b-Vi phạm nguyên tắc chung (Violation of common rules):

 

Một khi đă tuyên bố là "họp báo", th́ bắt buộc người tổ chức phải để mọi phóng viên tham dự, chỉ trừ người nào có hành vi phá hoại hoặc khủng bố, ảnh huởng đến an ninh của buổi họp. Nhưng tại cuộc mệnh danh là "họp báo" này, một kư giả nhật báo và cũng là phóng viên đài truyền h́nh SBTN, đă bị người tổ chức chỉ tay vào mặt, yêu cầu đi ra, mà không nói lư do. Sau khi ứng cử viên nói vài câu tiếng Việt, người điều khiển chương tŕnh bắt đầu tố khổ, mà không cho người bị tố khổ trả lời, cũng như không một tham dự viên nào được phát biểu. Vài người tham dự cho rằng đó không phải là "họp báo" mà là một cuộc "đấu tố" một chiều.

 

4-Tâm lư lo sợ(Phobia):

 

Sự vi phạm nguyên tắc họp báo này cùng  với những lư luận hồ đồ và chụp mũ đó, ngoài sự hưởng ứng của đám đông, c̣n được tâm lư lo sợ bổ sung, khiến cho những bất công coi như được chấp nhận. Một số lớn im lặng, trên khuôn mặt họ có vẻ phân vân. Một thanh niên chừng dưới 40 tuổi, lắc đầu, ngơ ngác: "Ai cũng bị chỉ điểm là Cộng Sản, vậy là sao? Hết biết!?" Một vị khác điểm tay vào ngực người viết, nói: "Ông mà c̣n bị chụp là Cộng Sản, th́ thử hỏi có ai không Cộng Sản?"Nói th́ nói vậy, nhưng không ai dám có ư kiến. Đa số ở trong tâm trạng cầu an, nếu không nói là sợ đủ thứ. Sợ uy tín của diễn giả, sợ không khí buổi tuyên truyền, sợ bị la ó, sợ lôi thôi, rắc rối, sợ không tŕnh bầy đủ ư kiến mà ḿnh muốn nêu lên...

Do đó, đám đông, nói chung, là giữ thái độ bàng quan, thụ động, mặc cho những thái độ, cư xử có phần bất công với ai đó. Đám đông dễ bị khích động, đám đông dễ chấp nhận cả những cái vô lư. Đám đông là một tập hợp sôi nổi, nếu có người biết lợi dụng, th́ dễ biến thành những cơn phẫn nộ không kiểm soát được, đôi khi biến thành bạo loạn.

 

                                                                                    Chu tất Tiến.